ปรับท้องถิ่น ให้เป็นที่ท่องเที่ยว
กลยุทธอนุรักษ์ชุมชนจากคน ‘ตลาดน้อย’

เรื่อง “อณู”
ภาพ อรรถสิทธิ์ จันทรเวชชสมาน

ถึงแม้จะเป็นย่านเมืองเก่าอันทรงค่าทางประวัติศาสตร์ท้องถิ่น แต่โอกาสที่ ‘ตลาดน้อย’ จะถูกกลืนกินจนหายไปกับกระแสการพัฒนาเมืองใหญ่เช่นเดียวกับย่านเมืองเก่าทั้งหลายก็มีอยู่มิใช่น้อย ชาวตลาดน้อยจึงรวมตัวกันลุกขึ้นสู้เพื่อรักษาถิ่นที่อยู่ ด้วยกลยุทธ์การพัฒนาให้ชุมชนเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่โดดเด่นด้วยการเสริมจุดขายด้านคุณค่าทางประวัติศาสตร์ สถาปัตยกรรม และวัฒนธรรมอันเข้มแข็งของชาวไทยเชื้อสายจีนที่สืบทอดกันมาช้านาน

ถัดจากเยาวราชผ่านวงเวียนโอเดียนไปทางถนนทรงวาดก็คือ ‘ตลาดน้อย’ ที่เที่ยวเด็ดที่ซ่อนอยู่ใกล้ใจกลางกรุงเทพฯ มีทุกอย่างสำหรับนักท่องเที่ยวที่หลงใหลศิลปวัฒนธรรมและอาหารอร่อย แม้เป็นแค่ตรอกซอกซอยเล็กๆ แต่ใคร ๆ ก็สามารถค้นหาคำว่า Talat Noi ได้ในเว็บไซต์ Lonely Planet เว็บท่องเที่ยวระดับอินเตอร์เชียวนะ

เพราะที่นี่มีทั้งสถาปัตยกรรมจีนสวยงามวิจิตรอายุ 100-200 กว่าปีแทรกตัวตลอดเส้นทางทั้ง วัด ศาลเจ้า สลับไปกับอาคารตะวันตกเก่าแก่อย่าง ธนาคารไทยพาณิชย์ สาขาตลาดน้อย และโบสถ์คริสต์กาลหว่าร์ที่ภายในสวยงามตระการตา บ้านโบราณ (ที่บางหลังต้องเรียกว่าคฤหาสน์ด้วยซ้ำ) อย่างบ้านโซวเฮงไถ่ ร้านค้าขายงานฝีมือและร้านอาหารอร่อย ที่สืบต่อเคล็ดลับมาจากรุ่นสุ่รุ่น

ภายในโบสถ์กาลหว่าร์
ภายในโบสถ์กาลหว่าร์

ตลาดน้อย…ย่านที่ยังรักษาวัฒนธรรมประเพณีจีนเก่าแก่ไว้เหนียวแน่น อย่างเทศกาลกินเจก็จะมีคนแห่กันมาอย่างล้นหลามทุกปี บรรยากาศเก่าอยู่ร่วมกันอย่างกลมกลืนกับวิถีชีวิตยุคใหม่ เปรียบเสมือนไชน่าทาวน์แบบย่อส่วน

แต่ปัญหาของชุมชนเก่าในเมืองใหญ่ก็คือความเจริญที่พัฒนารุกไล่จนอาจหลงเหลือเพียงแค่ชื่อ พอโครงการการลงทุนใหญ่ยักษ์ริมแม่น้ำเจ้าพระยาผุดขึ้นอย่างต่อเนื่อง เริ่มมีคนต่างชาติและคนไทยจากถิ่นอื่นเข้ามาเปิดร้านค้าขาย คนในพื้นที่เองเริ่มย้ายออก ชาวตลาดน้อยเริ่มรู้สึกว่าถ้าปล่อยไปตามยถากรรม คนและประวัติศาตร์ชุมชนอายุเกิน 200 ปีคงสลายไปเช่นกัน เพราะฉะนั้นคงต้องลงมือทำอะไรสักอย่าง!

และนั่นจึงเกิดการจับมือกับระหว่างชุมชนคนรักตลาดน้อย สสส. และ สถาบันอาศรมศิลป์จัดตั้ง โครงการย่านจีนถิ่นบางกอกเพื่ออนุรักษ์วัฒนธรรม คุณค่าของวิถีชีวิต ประเพณี สถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม

คุณจุฤทธิ์ กังวานภูมิ สถาปนิกชุมชนและนักวิจัย คนรุ่นใหม่ที่เติบโตมาในตลาดน้อยผู้เป็นหนึ่งในทีมงานโครงการย่านจีนถิ่นบางกอกเล่าให้ฟังว่า คนที่นี่คิดและทำอะไรบ้างเพื่อรักษาบ้านของพวกเขาเอาไว้

คุณจุฤทธิ์ กังวานภูมิ
คุณจุฤทธิ์ กังวานภูมิ

“ช่วงหลายปีมานี้กระแสการท่องเที่ยวย้อนกลับไปโหยหาอดีต คนอยากสัมผัสบรรยากาศเก่า ๆ ซึ่งพื้นที่เราพร้อม ความเป็นมานับร้อยปีมีเสน่ห์ในตัวของมันเอง และคนตลาดน้อยเป็นคนค้าขาย อัธยาศัยดีอยู่แล้ว จะมีอะไรเหมาะไปกว่าส่งเสริมให้ชุมชนเป็นแหล่งท่องเที่ยว”

“ทีมทำงานจากชุมชนคนรักตลาดน้อยมีประมาณ 10 กว่าคน บางท่านเป็นคนทำธุรกิจหรือค้าขายที่เกษียณแล้ว ที่มาช่วยคิดวางแผน ช่วยกันทำพื้นที่ให้มีคุณค่ามากขึ้น เราก็ดูว่าในแต่ละปีควรทำอะไร เบื้องต้นเราต้องการให้คนรุ่นเก่าและรุ่นใหม่รักที่นี่ก่อน พยายามสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของพื้นที่ ชุมชนเราต้องเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่เห็นความสำคัญของวิถีชีวิตและจิตใจของคนอยู่อาศัยด้วยครับ”

เลือกกิจกรรมที่ใช่สำหรับท้องถิ่น

“ความจริงมีนักท่องเที่ยวขี่จักรยานมาเที่ยวที่นี่เยอะ เขาจะขี่มาตั้งแต่บริเวณเมืองเก่า เจริญกรุง เยาวราช แต่ ทริปจักรยานไม่ค่อยช่วยการค้าเรา การปฏิสัมพันธ์ก็ไม่ได้เกิดอย่างจริงจัง แต่กิจกรรมการเดินจะเหมาะกับพื้นที่ของเรามากกว่า เพราะช่วยให้คนใช้เวลาในพื้นที่นานขึ้น มองเห็นรายละเอียด รู้จักเรามากขึ้น แล้วยังแวะร้านค้าตามจุดต่าง ๆ ได้ง่าย ก็เลยจัดกันเป็นประจำ โดยเราจะชวนนักวิชาการท้องถิ่นหรือคนในพื้นที่มาเป็นวิทยากร มีกิจกรรมการเรียนรู้ สอนเขียนตัวหนังสือจีน อย่างที่นี่ขึ้นชื่อเรื่องอาหารจีน ก็จัดสอนทำบ๊ะจ่าง”

“เวลาจัดกิจกรรม เราจะเชิญเจ้าหน้าที่เขตมาเพื่อดูว่าจะช่วยเสริมด้านไหนบ้าง และชุมชนยังร่วมกับททท.เชิญนักธุรกิจด้านการท่องเที่ยวมา เพื่อให้เห็นความพร้อมของตลาดน้อย”

พิธีเดินธูปในเทศกาลกินเจ
พิธีเดินธูปในเทศกาลกินเจ

ปรับปรุงพื้นที่และซ่อมแซมอาคารเก่า

“เรามีการคุยกับชุมชน กทม. สำนักผังเมืองเขตสัมพันธวงศ์ว่าจะปรับปรุงพื้นที่ที่ยังไม่ได้ใช้ประโยชน์เพื่อรองรับกิจกรรมท่องเที่ยว บ้านโบราณเป็นจุดขายของเมืองเก่าก็จริง แต่ค่าใช้จ่ายในการดูแลแพงมาก เราก็คุยกับเจ้าของบ้านเก่าว่าถ้าอยากปรับปรุงบ้าน ก็มาปรึกษาได้ว่าจะปรับให้เกิดประโยชน์ยังไง ถ้าทำการค้า ก็จะได้ไม่ต้องแบกภาระซ่อมอย่างเดียว อย่างที่บ้านโซวเฮงไถ่เริ่มทำสำรวจ เขียนแบบ ทำที่ค้ำยันพยุงตัวบ้าน เจ้าของปรับส่วนนึงเป็นร้านเครื่องดื่ม และปรับปรุงบ้านไทง้วนเองกี่หลังศาลเจ้าโจวซือกง ช่วยเจ้าของบ้านวางแผนว่าจะซ่อมหรือต่อเติมยังไงให้เป็นบ้านอยู่อาศัย สำนักงาน และเป็นพื้นที่ค้าขายเล็ก ๆ ให้คนอื่นได้เข้ามาใช้พื้นที่ มาทำความรู้จัก”

เมื่อสร้างความเปลี่ยนแปลงจนเห็นเป็นรูปเป็นร่างชัดมากขึ้น หลายหน่วยงานมองเห็นก็สนใจ ความช่วยเหลือก็มาง่ายขึ้น

บ้านไทง้วนเองกี่หลังปรับปรุงใหม่
บ้านไทง้วนเองกี่หลังปรับปรุงใหม่

ข้อมูลดีมีผลผลอยได้

“คนยุคนี้ต้องการข้อมูลครับ เขาอยากรู้เกร็ดประวัติศาตร์น่าสนใจมากว่าแค่ดูอะไรสวย ๆ เราก็รวบรวมข้อมูลจากการคุยกับคนในชุมชน คุยกับนักวิชาการ และอ่านหนังสือ อะไรที่รู้มา เราก็มาถ่ายทอดให้คนในชุมชนฟัง ทำให้เขาเห็นภาพรวม สามารถพาคนเที่ยวชม ตรงไหนน่าสนใจก็แนะนำนักท่องเที่ยวได้”

“พอคนรู้จักประวัติศาสตร์ท้องถิ่นของตัวเอง รักในพื้นที่มากขึ้น เขาก็สามารถนำไปทำอะไรต่อเพื่อรองรับการท่องเที่ยว เช่น เวลาจะคุยกับหน่วยงานเอกชนหรือรัฐ เราก็มีเนื้อหาไปคุยกับเขา หรือถ้ามีการพัฒนาพื้นที่ คำพูดของเราก็จะมีน้ำหนัก ใช้อ้างอิงได้ ถ้าไม่อยากให้ความเปลี่ยนแปลงเป็นไปในทางที่ไม่ใช่ เราก็บอกได้ว่าอะไรที่ไม่ใช่ แล้วอะไรที่ใช่สำหรับเรา”

ทำ App แผนที่ สมาร์ทดิสตริก

“เรากำลังทำแผนที่ออนไลน์ในแบบแอพพลิเคชั่นสำหรับนักท่องเที่ยว ให้ข้อมูลโทนสบาย ๆ เลือกโฟกัส สิ่งน่า สนใจที่เราอยากนำเสนอ ให้คนในพื้นที่ช่วยกันเติมข้อมูล ช่วยกันเช็กความถูกต้อง คุยกับผู้ประกอบการท่องเที่ยว นักประวัติศาสตร์ท้องถิ่น คุยกับทางเขต เขาก็สนใจอยากให้ทำเพราะรัฐบาลมีนโยบายประเทศไทย 4.0 กรุงเทพฯ สมาร์ทซิตี้ ตลาดน้อยของเราก็อยากเป็นสมาร์ทดิสตริกด้วย ซึ่งน่าจะเสร็จปีหน้า”

ในฐานะคนตลาดน้อย คุณจุฤทธิ์รู้สึกว่าที่นี่เป็นทั้งบ้านและวิถีชีวิตอบอุ่นคุ้นเคยเขารักบ้านเกิดจนไม่อยากจากไปไหน

เฮงเสงร้านทำหมอนเก่าแก่สืบทอดงานฝีมือมาถึงรุ่นที่สาม
เฮงเสงร้านทำหมอนเก่าแก่สืบทอดงานฝีมือมาถึงรุ่นที่สาม

“ส่วนตัวผมเอง ตอนแรกไม่ได้คิดถึงการท่องเที่ยว แค่อยากให้น่าอยู่เฉยๆ ผมชอบอยู่ที่นี่ เพราะรู้สึกว่าชีวิตมันง่ายมาก จะกินอะไรก็มีให้เลือกหลายอย่าง อยากทำกับข้าว ก็ไปตลาดซื้อมาทำ คนแถวนี้รู้จักกันทั้งนั้น อยู่ใกล้แม่น้ำอากาศดี และยังมีต้นไม้อยู่มาก เดินทางก็สะดวก ใกล้สถานีรถไฟฟ้าหรืออยากเข้าไปเที่ยวสยามหรือสุขุมวิท นิดเดียวก็ถึง”

สำหรับคนตลาดน้อยแล้ว เมื่อเริ่มต้นด้วยการเห็นคุณค่าของตัวเองและยอมเหนื่อยทำงานหนักก่อน เมื่อ ‘มีดี’ ให้คนอื่นเห็น การสร้างชุมชนเป็นแหล่งท่องเที่ยวย่อมมีโอกาสสำเร็จสูงกว่าการรอเป็นผู้รับอย่างแน่นอน

ไอเดียสร้างชุมชนเพื่อการท่องเที่ยวจากตลาดน้อย

1.เจ้าของพื้นที่ต้องอยู่แล้วรู้สึกสบายก่อน เหมือนการต้อนรับแขกบ้านที่เจ้าของบ้านทำบ้านตัวเองให้น่าอยู่อยู่แล้วสบาย แขกที่มาเยือนก็จะรู้สึกไปด้วย

2. มีกิจกรรมที่เหมาะกับพื้นที่ ที่ตลาดน้อยเน้นจัดกิจกรรมพาเดินเที่ยวชมชุมชนเพราะเหมาะกับพื้นที่เล็ก ๆ มีรายละเอียด

3. มีเสน่ห์และมีเอกลักษณ์ของตัวเอง แต่ละแห่งไม่จำเป็นต้องมีทุกอย่างครบ เพราะจะทำให้เหมือนกันไปหมดทุกแห่ง เลือกจุดเด่นที่เป็นเอกลักษณ์จะดีกว่า

ช่างตีเหล็กวัย 68 ปีแห่งย่านตลาดน้อย ตัวอย่างของวิถีชีวิตของชาวบ้าน อันเป็นเอกลักษณ์ของที่นี่
ช่างตีเหล็กวัย 68 ปีแห่งย่านตลาดน้อย ตัวอย่างของวิถีชีวิตของชาวบ้าน อันเป็นเอกลักษณ์ของที่นี่

4. ข้อมูลต้องพร้อม นักท่องเที่ยวจะรู้สึกดีตั้งแต่ก้าวออกจากบ้าน เช่น รู้ว่าจะเดินทางยังไงสะดวกที่สุด มีที่จอดรถไหม มีข้อมูลเกี่ยวกับชุมชนเกร็ดความรู้หรือประวัติอะไรที่น่าสนใจ ต้องเตรียมตัวยังไง เช่น คนจะมาช่วงเทศกาลกินเจที่ตลาดน้อยควรได้รู้ข้อมูลก่อนว่าต้องใส่ชุดขาวถึงจะเข้าศาลเจ้าได้

5. ชุมชนต้องออกแรงทำงานหนักก่อน คนอื่นจึงเห็นว่ามีอะไรน่าสนใจ ถ้าร่วมมือแล้วได้ประโยชน์อะไรบ้าง ใคร ๆ ก็ชอบวิน-วิน